Son iki yazıda yaşa göre artan maaş sistemi önerisi anlatılmıştı. Bu uygulama bütçede yaklaşık yıllık 6,8 milyar dolarlık (bütçenin %1.6'sı) artış yaratacaktır. Yaşa göre artan maaş uygulamasının net etkisini görmek için vergi gelirleri ve büyüme üzerindeki etkileri de dikkate almak gerekir.
İktisatçıların bildiği ama pek kullanmadıkları iki aracı hatırlatarak analize devam edilecektir. Birincisi marjinal tüketim eğilimidir. İnsanların gelirlerinde artış olduğunda bu artışın ne kadarını harcadıklarını gösterir. Örneğin 20 bin lira geliri olan emeklinin maaşı 24 bin liraya çıkarılırsa artan bu 4 bin liranın ne kadarı harcanacaktır. Eğer 3 bin lirası harcanır bin
lirası tasarruf edilirse marjinal tüketim eğilimi 0.75'dir. Yarısı harcandıysa 0,50'dir.
İkincisi çoğaltan kavramıdır. Yapılan her harcamanın başkaları için gelir yarattığı olgusuna dayanır. Şöyle bir metaforla daha iyi anlaşılabilir. Durgun bir suya taş attığınızda taşın suya değmesi sizin harcamanızın ilk etkisi, daha sonra sudaki dalgalanmalar sizin harcamanızdan gelir elde edenlerin yaptıkları harcamaların etkileridir. Sizin başlattığınız ilk harcamanın etkisi ancak su tekrar durgunlaştığında bitmiş olur. Yapılan harcamaların, su örneğindeki gibi, toplamda ortaya çıkardığı harcama (ya da gelir) çoğaltan kavramını anlatır.
Türkiye'de çeşitli vergiler uygulanmaktadır.
Tüketim (harcamalar) üzerinden katma değer vergisi ve özel tüketim vergisi alınmaktadır. Bu iki vergi mallara göre değişen oranlardadır.
Emekliler için bulunmuş bir marjinal tüketim eğilimi verisine sahip değiliz. Aynı biçimde emeklilerin hangi tüketim mallarını hangi miktarda tükettikleri bilgisi de bulunmamaktadır. Bu durumda varsayımsal davranılacaktır.
Türkiye için marjinal tüketim eğilimini 0,6 ile 0,8 arasında bulmuş akademik çalışmalar var. Marjinal tüketim eğiliminin düşük gelir düzeylerinde yüksek olması beklenir. Bu çerçevede emeklilerin tüketim eğilimi 0,8 varsayılacaktır.
Emeklilerin düşük gelirli olması göz önünde tutularak ÖTV'li mallar alamadıkları varsayılarak %20 KDV'ye tabi oldukları düşünülsün.
Yukarıda anlatılanlar çerçevesinde yaşa göre artan maaş sisteminin önce vergi gelirlerine sonra ekonominin tümü üzerine etkisi gösterilecektir.
Birincisi, emeklilere yıllık olarak 6,8 milyar dolarlık ilave gelir verildiğinde 5,44 milyar dolarlık harcama (0,8×6,8=5,44) olacaktır. KDV oranı bu harcamaya uygulandığında (5,44×0,20=1088) yaklaşık 1,1 milyar dolarlık vergi geliri bulunur.
İkincisi, ekonomi üzerindeki toplam etkiydi. 0,8 olarak kabul edilen marjinal tüketim
eğiliminden (1÷1-0,8) çarpan katsayısı 5 olarak bulunur. Bunun anlamı 5,44 milyar dolarlık emekli harcaması ekonominin tamamında 27 milyar dolarlık gelir yaratır.
Özetlersek; Yaşa göre artan maaş sisteminin
- Bütçeye maliyeti: Yıllık 6,8 milyar dolar.
- Vergi geliri artışı: Yaklaşık 1,1 milyar dolar.
- Ekonomiye toplam katkı: 27 milyar dolar.
Bu sistem, hem emeklilerin yaşam standardını yükseltebilir hem de ekonomi genelinde önemli bir canlanma yaratabilir. Vergi gelirlerindeki artış, bütçedeki yükün bir kısmını karşılayabilir.
Bu yazıda açıklananların iyi anlaşılması için sırasıyla son iki yazının okunması
gerekir. Çok sayıda varsayım yapılması nicel sapmalara neden olabilir. Önemli olan tam sayıları bulmak değildi, istenildiğinde kapsamlı bir araştırma ile buna ulaşılabilir. Amaç bir model önermekti, önerilen modelin alternatif haline gelmesi ilgi görmesiyle olanaklıdır.
ERDOĞAN KOTİL
